Christiaan Lam – over de dagelijkse avonturen van een mobiele manager
Random header image... Refresh for more!

In tijden van slaapgebrek

In mijn nevenfunctie als groepscommandant bij Defensie wordt ik soms met situaties geconfronteerd waarin compleet nieuwe aspecten van leiderschap noodzakelijk zijn. Één van die situaties is het leiden van een groep mensen met een tekort aan slaap. Voor veel mensen die te weinig slaap krijgen geldt dat zij overdag slaperig worden en slechter gaan functioneren op het gedragsmatige, sociale en neuro-cognitieve vlak, denk aan moeilijkheden met geheugen, planning, impulsiviteit, aandacht en concentratie.

In mijn situatie waren de meeste groepsleden die dag rond zes uur opgestaan en hadden zij een volledige werkdag bij hun werkgever achter de kiezen. Aansluitend kwamen zij ‘s avonds op voor een meerdaagse oefening. Helaas was het roulatieschema dusdanig in elkaar gezet dat onze groep pas als laatste de rustfase in zou gaan en dus nog twee shifts van acht uur moest draaien. Met name in het tweede deel van de nacht, dus na zo’n 20 uur van onafgebroken activiteit, beginnen de eerste verschijnselen zichtbaar te worden.

Opvallend is dat de verschijnselen een grote diversiteit vertonen en zich ook bij elk persoon op andere wijze manifesteren. De ene, en waarschijnlijk de meest bekende variant, wordt chagrijnig en kribbig, en begint kortaf te reageren op de meest eenvoudige verzoeken. Een ander wordt juist stiller en stiller en begint zich steeds meer in zichzelf terug te trekken, zelfs wanneer hij of zij normaliter graag in het middelpunt van de belangstelling staat. De derde begint last te krijgen van meervoudige instructies en moet dus veel meer geleidt worden in de uitvoering van zijn of haar taak. En de vierde begint zich drukker te maken om kleine futiliteiten in plaats van de kern van de opdracht. Kortom, de groep begint vele malen minder gesmeerd te lopen dan normaal het geval is.

Dit is een normale reactie van deze mensen, en zeker wanneer je vaker met slaapgebrek te maken krijgt, worden de standaard reactiepatronen van je groepsleden als vanzelf zichtbaar. In veel gevallen is het licht reduceren van het tempo, het verkorten van opdrachtsequenties (dus meer overgaan van bijsturen naar direct leiden) in combinatie met eigen enthousiasme en vriendelijkheid genoeg om de groep bijeen te houden. Ook een korte aanraking, zoals Christiaan beschrijft in (On)gewenste intimiteiten, geeft mensen weer energie om weer door te gaan.

Wat ongemakken daargelaten, verandert er niet heel veel in de wijze van leidinggeven. Ja, meer motivatie, enthousiasme en inspiratie, samengevoegd met wat meer controle, is noodzakelijk, maar daar redt je het de eerste 24 uur wel mee. In tegenstelling tot eerdere meerdaagse oefeningen, waarin we op dat moment een redelijke dosis slaap konden opdoen, werden we deze keer echter na anderhalf uur al weer gewekt. De oefening kreeg een extra dimensie en ook de eenheid in rust was hiervoor noodzakelijk. En nu ontstond de situatie waarin je een groep hebt met zowel slaapgebrek, alsmede net op ruwe wijze uit een zeer diepe slaap was gerukt.

De effecten van slaapgebrek nemen exponentieel toe in het geval een psychologisch tegenslag wordt ervaren. Niet alleen is iedereen nog steeds moe (het effect van een hazenslaapje werkt maar zeer kort), maar vecht innerlijk ook tegen gevoel dat zij achtergesteld worden omdat andere groepen zowel ‘s nachts mochten slapen als zeven tot acht uur rust hebben genoten. Een vernietigende effect voor het moraal van de groep.

Dit resulteert in tegendraads gedrag en het weigeren de zingeving van de opdracht in te zien. Hoewel je als groepscommandant niet ontkomt aan de eerder effecten, is het centraal houden van de opdracht essentieel (zelfs als je zelf twijfel hebt over het nut). Wanneer het slaaptekort oploopt naar zo’n 36 uur merk je dat je groepsleden steeds meer kwijt gaat raken, hun kaders verdwijnen en het (laten) uitvoeren van eenvoudige opdrachten wordt al een klus op zich. Het leiding geven gaat zich op andere niveaus begeven en opdrachten worden meer en meer gegeven op het niveau van de onderlinge relatie (“Ik zou het fijn vinden als je dit voor mij zou kunnen doen” of “Als we dit en dit niet zo en zo doen, dan zijn wij straks de enige die daar last van hebben”).

Één situatie waar in ieder geval direct tegen opgetreden moet worden is de onderlinge leiderschapsverhouding. Vanuit elke hoek kan, en die kans wordt hoger met elk uur dat het slaapgebrek toe neemt, een “aanval” plaats vinden op de onderlinge verhoudingen. Waarom zouden wij (de groep) nog naar jou (de groepscommandant) of hen (de hogere commandanten) luisteren? Want wanneer de leiderschapsverhoudingen afbrokkelen is er geen sturen meer aan. En dus wordt van jou als leidinggevende verlangt om continu te laveren tussen onderlinge collegialiteit in de groep en jezelf geen enkele privilege toedichten die de groepsleden ook niet hebben (sowieso een belangrijk principe) en recht door zee duidelijk maken hoe de onderlinge verhoudingen liggen.

Natuurlijk hebben we als groep de oefening goed af kunnen maken, en was er gelegenheid om na de oefening nog even bij te slapen voordat we naar huis gingen. Voor mij persoonlijk was het bijzonder interessant om de effecten van slaapgebrek en psychologische terugslag te mogen ervaren, zowel bij jezelf als in de aansturing van een groep. Ik heb dan ook veel respect voor de eenheden binnen Defensie die getraind worden om zelfs na een week zonder slaap nog inzetbaar te zijn. Want leiding geven is echt een stuk eenvoudiger als iedereen goed is uitgeslapen!

0 comments

There are no comments yet...

Kick things off by filling out the form below.

Leave a Comment